تربیت رسانه ای تهدید جدی آموزش خانواده

گرداب-
از آن زمان كه این ذهنیت غلط بین اغلب خانواده های ایرانی شكل گرفت كه جای
رایانه در اتاق بچه هاست و آنها بیشترین كاربران این وسیله به ظاهر سرگرم
كننده هستند، از آن زمان كه بیشتر والدین در قبال نمرات بیست بچه ها و
دریافت كارنامه عالی در پایان یك سال تحصیلی قول خرید جدیدترین گوشی تلفن
همراه موجود در بازار با یك سیم كارت ثابت را به فرزندان و نوجوانان خود
دادند، از آن موقع كه بچه ها به شدت تحت تأثیر تبلیغات ماهواره ای برای
خرید جدیدترین نرم افزارهای كامپیوتری، سی دی های بازی و لپ تاپ، تبلت و آی
پد و... قرار گرفتند و پدر و مادرها هم برای به اصطلاح تشویق و پر كردن
اوقات فراغت بچه ها این وسایل مدرن ارتباط جمعی را برای دلبندان معصوم خود
تهیه كردند و دروازه ورود به دنیای اینترنت را هم ناآگاهانه برای آنها باز
نمودند، همه و همه باعث شد تا ناخواسته فرزند نوجوان خود را در معرض
شدیدترین آسیب های خانوادگی، اجتماعی، روانی و هزاران آفت مدرن روز قرار
دهند، آسیبی كه متأسفانه دامن گیر اكثر خانواده ها شده است.
در این میان آنچه كه می تواند سپری در مقابل این تهاجمات فرهنگی باشد، شناخت این آسیب ها و اطلاع رسانی والدین از این خطرات خانمان سوز است.
امروزه
رقیبی به نام تربیت رسانه ای از قبیل سی دی، ماهواره و اینترنت جایگزین
فضاهای تربیتی خانواده ها شده است. این امر تهدیدی جدی و نگران كننده برای
والدین محسوب می شود. وسایل ارتباط جمعی سرعتی وصف ناپذیر یافته و زمان و
مكان را درنوردیده است و هیچ مانعی را بر سر راه خود برنمی تابد. نوجوانان
كه بازیگران اصلی و سواران پیشتاز این موج هستند، نیز بیش از هر زمان
دیگری نیاز به شناختن و شناخته شدن دارند.خانواده ها نه می توانند فرزندان
خود را از دسترسی به علوم و فنون روز بازدارند و نه این كه می توانند آنها
را در چاردیواری اتاق خالی محبوس كرده و تمام این وسایل ارتباط جمعی را از
دسترس آنها دور نگه دارند، بلكه همه وظیفه داریم در این گردونه علم و
ارتباط، بچه ها را نسبت به خطراتی كه آرام آرام جسم، روح و روان آنها را
تخریب می كند آگاه سازیم و نحوه صحیح استفاده از این وسایل ارتباطی را به
فرزندان مان آموزش دهیم.در این میان آنچه كه می تواند سپری در مقابل این تهاجمات فرهنگی باشد، شناخت این آسیب ها و اطلاع رسانی والدین از این خطرات خانمان سوز است.
بحران هویت، موسیقی های مبتذل غربی با مضامین و محتوای ضددینی، ماهواره و اینترنت، تلفن همراه، بلوتوث های مستهجن، پول های توجیبی بی رویه به بچه ها برخی از مهم ترین مصادیق آسیب هایی است كه نوجوانان را تهدید می كند. به منظور آشنایی بیشتر با چگونگی ورود این وسایل ارتباط جمعی به درون خانواده ها و اثرات مخرب آن ها در تربیت فرزندان و همچنین راهكارهای برخورد با این آسیب ها، دو گزارش را در اختیار مخاطبان قرار می دهیم.
دوگانگی فرهنگی
به اعتقاد كارشناسان مسائل تربیتی، اولین اثرات مخرب استفاده ناصحیح از اینترنت و وسایل ارتباط جمعی "دوگانگی فرهنگی" است. فرزندان ما در استفاده ناصحیح از این وسایل و به خصوص اینترنت دچار تضادهایی می شوند كه نمی توانند مسیر زندگی خویش را به درستی با فرهنگ ایرانی- اسلامی مطابقت داده و به نوعی دچار سرگردانی و تضادهای فرهنگی می شوند.
فاطمه مظهری، كارشناس مسائل تربیتی و امور مذهبی در این خصوص می گوید: «تحریك های عصبی، اختلالات یادگیری، بحران هویت و تخیل گرایی افراطی نیز از عوامل مخرب استفاده نادرست از وسایل ارتباط جمعی است. اختلالات ناشی از استفاده غلط وسایل ارتباط جمعی می تواند اثرات جبران ناپذیری را بر روی دانش آموزان و جوانان داشته باشد. بنابراین خانواده ها با ایجاد محیطی امن و ایجاد جذابیت ها می توانند فرزندان خود را به سوی محیط گرم خانواده راهنمایی كنند و بصیرت و بینش فرزندان را بر استفاده از این وسایل افزایش دهند.»
خانم مظهری در ادامه می گوید: «با ایجاد زمینه های مناسب، روش های بهره برداری درست از وسایل ارتباط جمعی در بین نوجوانان و جوانان را باید ارتقا دهیم تا آثار تخریبی استفاده ناصحیح از این وسایل در جامعه روبه كاهش رود.»
خطرات واقعی ابزارهای ارتباطی در انتظار نوجوانان و جوانان
«پدیده ای كه امروزه روبه افزایش است گسترش ابزارهای ارتباطی و عدم اطلاع والدین از چگونگی عملكرد این ابزارها است و مهم ترین آسیبی كه بچه ها از این وسایل می بینند به مدیریت نكردن والدین در استفاده صحیح از این ابزار برمی گردد.»
دكتر
زهرا هاشم پور، روان شناس ضمن بیان مطلب فوق و با اشاره به این كه تا چند
سال گذشته تلفن و نمابر جزء تنهاترین وسایل ارتباط عمومی به شمار می آمدند،
می گوید: «با گسترش تكنولوژی در بخش ارتباطات به مرور شبكه های تلویزیونی
محلی از حالت محلی خارج شده و به واسطه ماهواره های ارتباطی در سراسر دنیا
قابل مشاهده شدند، هنوز چندی از روی كار آمدن ماهواره ها نگذشته بود كه
دنیای دیجیتال شكل تازه ای به خود گرفت. سیستم های ماهواره ای به صورت
دیجیتال اقدام به انتقال تصاویر در سراسر دنیا نمودند و استفاده از سیستم
ماهواره باعث سهولت در امر ارتباطات جوامع مختلف شد.»دكتر هاشم پور، اضافه می كند: «كم كم سیستم های مخابراتی نیز سیستم تلفن همراه را راه اندازی كردند. استفاده از اینترنت در جوامع گسترش یافت، تا این كه در كشوری همچون ایران طی كمتر از 10 سال به راحتی در هر خانه ای یك رایانه متصل به اینترنت و برای هر عضو خانواده بالای 18 سال یك گوشی و یك سیم كارت تلفن همراه در دسترس قرار گرفته است. حال آن كه از خطرات استفاده غیرمتعارف از این ابزارهای ارتباطی بی اطلاع هستیم.»
دكتر هاشم پور، با اشاره به این موضوع كه یكی از ابزارهای كارآمد دنیای امروز رایانه است كه هركس با هر سنی و دانشی را به سمت خود جذب می كند، خاطرنشان می سازد: «بازی های مهیج رایانه ای، فیلم های انیمیشنی، برنامه های آموزشی، سهولت در امر فعالیت های روزمره و سرگرمی از یك سو، ورود به سایت های غیراخلاقی اتاق های گپ و گفت وگو (چت) و بحث های متفاوت از سوی دیگر باعث می شود تا كودك به علت كنجكاوی، نوجوان و جوان به علت گرایش های جنسی و لذت طلبی و مقتضای سن و سال، در دام افراد سودجو یا افراد بی هویت كه به منظور و هدف انحرافات اخلاقی در چت روم ها یا در سایت های مختلف فعالیت می كنند، قرار بگیرد و در ادامه این مسیر كم كم راه بازگشت را از دست بدهد.»
وی در ادامه همچنین بر آسیب هایی كه از طریق اینترنت به نوجوانان وارد می شود هم اشاره می كند و می گوید: «اینترنت هم مثل تمام وسایل ارتباط جمعی جنبه های مثبت و منفی دارد. این پدیده علی رغم فرصت های مناسبی از قبیل دست یابی به اطلاعات فراوان مورد نیاز و توسعه و تولید دانش برای ما، تهدیدهایی را متوجه افراد می سازد و از آنجا كه بیشترین كاربران آن را نوجوانان و جوانان تشكیل می دهند، استفاده نادرست از آن به دلیل مشغله زیاد والدین و نظارت كم رنگ آنها، می تواند نیروی پویا و كارآمد كشور را تهدید كند.»
دكتر هاشم پور، اضافه می كند: «استفاده نادرست از اینترنت دو وجه متمایز دارد، یكی این كه كاربران در هدفمندی و میزان استفاده از آن تابع ضابطه و قاعده ای نباشند كه در این صورت جوانان و نوجوانان عادت می كنند اوقات فراغت خود را به بیهودگی و بدون برنامه ریزی بگذرانند و این تصور در ذهن آنها شكل گیرد كه نهایت زندگی چیزی جز بازی و سرگرمی و كام جویی نیست و وجه دوم، نوع بهره برداری از آن و مراجعه به سایت هایی است كه موارد ناهنجار و غیراخلاقی را ترویج می كنند كه از این طریق هم هویت ملی فرد را مورد تهاجم قرار می دهند و هم به تخریب شخصیت اجتماعی و حوزه روانی او می پردازند.»
وی با اشاره به اینكه نخستین و شاید خطرناك ترین اثر منفی اینترنت كه موجب استفاده های نادرست نوجوانان از اینترنت می شود، "اعتیاد اینترنتی" است، می گوید: «زیاده روی در استفاده از اینترنت می تواند برای سلامت فكری و فیزیكی شخص خطرناك باشد. اعتیاد به اینترنت و رایانه كاركرد انطباقی شخص را مختل می كند، ضمن این كه اضطراب، افسردگی، كج خلقی، بی قراری و افكار وسواسی را هم برای فرد به دنبال دارد. از طرفی در عین حال كه روابط این افراد به ویژه نوجوانان و جوانان در جهان مجازی افزایش می یابد، در مقابل از دامنه روابط آنان در جهان واقعی كاسته می شود. همچنین احتمال لطمه دیدن عملكرد آموزشی نیز وجود دارد.»
دكتر هاشم پور، همچنین تصریح می كند: «بهتر است رایانه در اتاق شخصی فرزندان نباشد (مخصوصا اگر در سن نوجوانی و بلوغ هستند و رایانه قابلیت اتصال به اینترنت را داراست.) رایانه باید در محلی باشد كه والدین به راحتی بر صفحه مانیتور نظارت داشته باشند، در صورتی كه امكان قرار دادن رایانه در محلی غیر از اتاق شخصی میسر نیست ، لازم است در مواقعی كه فرزند در اتاق خود مشغول كار با رایانه است به صورت غیرمستقیم بر كار آنها ناظر باشند.»
اهمیت توجه به نوجوانان
نوجوانی زمان بروز خلاقیت در انسان است. در این دوره بچه از بازی با لگو، ماشین و عروسك بیرون آمده و دیگر نمی توان وی را به هر چیزی سرگرم كرد، به همین دلیل توجه به او در سنین نوجوانی بسیار مهم تر از هر دوره ای است.
حجت الاسلام حسن قربانی محقق و پژوهشگر مسائل دینی با اشاره به اینكه تغییر در بخش های بدنی و روانی انسان در این دوره او را نسبت به بسیاری از امور حساس می كند و واكنش های عاطفی و احساسی او را برمی انگیزد، خاطر نشان می كند: «یك نوجوان در این سنین، در دوره ای قرار دارد كه عقل در وی هنوز كاملا رشد نیافته ولی عاطفه و احساسات در او اوج گرفته است و واكنش و كنش های عصبی و پرخاش جویانه او، ریشه در همین شدت یافتن احساسات دارد.»
وی می گوید: «بی گمان دوره نوجوانی را باید دوره انقلاب ها و گذار دانست. انسان از سادگی كودكی بیرون آمده و توانایی های جسمی و بدنی او به شدت افزایش و فعل و انفعالات درونی رشد ناگهانی كرده است. اگر دوره نوجوانی به خوبی مدیریت و مهار شود، در جوانی كه عقل بروز و ظهور می یابد، عقل و عاطفه انسان را به كمالی می رساند كه می توان از آن به "اوج انسانیت" تعبیر كرد.»
حجت الاسلام قربانی اضافه می كند: «سركوب عواطف در نوجوانی و برخورد نادرست با احساسات این دوره می تواند انسان را در دوره جوانی انسانی خشك و بی روح و بی عاطفه كند، یا او را به سوی رفتارهای عاطفی شدید در دوره بزرگسالی هدایت کند.»
از این روست كه در روایات به همان اندازه كه بر رها كردن كودكان به حال خود برای بازی و سرگرمی در كودكی تاكید شده است، در دوره نوجوانی بر مواظبت و مدیریت احساسات و عواطف او تاكید شده است.
تقویت اعتماد به نفس نوجوانان
در برخی از روایات از مربیان و اولیا بچه ها خواسته شده تا در دوره نوجوانی او را وزیر خویش قرار دهند، یعنی در هر كاری او را به كارگرفته و به او اعتماد كرده و این گونه اعتماد به نفس او را افزایش دهند تا زمینه استقلال در وی فراهم آید. وزارت نوجوان به این معناست كه او را نباید به حال خود رها كرد و همانند دوره كودكی با او روبرو شد؛ چرا كه این گونه رها كردن و سرگرم شدن موجب می شود تا نتواند مسیر درست رشد را بپیماید. بنابراین باید به نوجوان كارهایی را محول كرد تا زیر نظر مستقیم مربی كار كند و زمینه استقلال عمل را به دست آورد.
حجت الاسلام قربانی، با اشاره به این كه چهار وظیفه اصلی در این دوره بر اولیا و مربیان نوجوان از سوی اسلام گذاشته شده خاطر نشان می كند: «دعوت به اطاعت خدا، آموزش واجبات، نهی از منكرات و برانگیختن بركارهای خیر و نیك نیز از جمله این وظایف هستند و در این روایت كه در بحارا لانوار ج 71، ص 86 آمده، به خوبی شرایط و نیازهای بچه ها معرفی و راه های درمان نیز تعیین و مشخص شده است.»
حجت الاسلام قربانی می گوید: «شرایط امروزی دنیا، درصد رفتارهای پرخطر را در نوجوانان افزایش داده است، آسان شدن ارتباط در هر شكل و شیوه ای به نوجوانان این امكان را می بخشد تا هرگونه كه خواست عمل كند و نسبت به هر چیزی اطلاعات كافی داشته باشد. تلفن همراه با ابزارهای ارسال تصاویر و اینترنت و دام های بزرگ در جهان مجازی و وبگردی افزون بر اینكه نوجوانان را از حضور در جمع واقعی و دنیای حقیقی باز می دارد و گوشه گیر می كند و به جهان مجازی و خلوت می كشاند، به همان اندازه او را در خطر انحراف قرار می دهد.»
این پژوهشگر با استناد به روایتی از پیامبر اعظم(ص) در مورد دوره های رشد در بچه ها می گوید: «حضرت رسول(ص) می فرمایند: "فرزند تو هفت سال آقا، هفت سال بنده و هفت سال وزیر است، اگر تا سن بیست و یك سالگی، خوی و خصلت هایش را پسندیدی كه خوب وگرنه او را به حال خویش رها كن، زیرا تو در پیشگاه خدا معذوری." این كه در روایات وارد شده كه فرزند را در نوجوانی وزیر خود قرار دهید، به این معناست كه او را همواره در كنار خود نگه دارید و به كارگیری او در كارهای خود، افزون بر این كه به او آموزش زندگی می دهد، اجازه نمی دهد تا دیگران از خلوت و قدرت احساسات و عواطف انسانی او سوء استفاده كرده و او را به مسیرهای ناكجا آبادی كه آخرش جزتباهی نیست، سوق دهند.»
بحران هویت، آسیبی جدی برای نوجوانان
اصلی ترین آسیبی كه در حال حاضر نسل جوان و نوجوان را تهدید می كند آسیب بحران هویت است.
دكتر محمدرضا كرمی كارشناس امور فرهنگی می گوید: «تك تك آسیب های اجتماعی كه در حال حاضر با آنها درگیر هستیم حاصل عدم پرداخت صحیح به مقوله هویت نوجوانان و جوانان است.»
وی می گوید:«بعد از پایان جنگ تحمیلی یك خلأ جدی در عرصه هویت سازی ایجاد شد و متاسفانه در دوران سازندگی و اصلاحات، ساختار هویت از هویت ملی- اسلامی به هویت مبتنی بر تفكر غرب، هویت صنعتی، سبك زندگی و مصرف گرایی مبتنی بر تفكر اختصاصی غرب در جامعه شكل گرفت و در مورد تعاریف هویت بین نسل جدید و قدیم و بین خانواده ها گسست جدی ایجاد كرد و این شكاف روز به روز عمیق تر می شود و توجه زیادی هم به بازیابی هویت صورت نمی گیرد.»
دكتر كرمی می گوید: «اگر امروز می بینیم نسل جدید و جوان، ذائقه های متفاوتی در نوع پوشش و لباس خود دارد و در سبك موسیقی و سینما از یك ذائقه دیگری برخوردار است، به این دلیل است كه آن هویت اصلی و ملی را خیلی خوب به او معرفی نكرده ایم و در این بین اگر سراغ مصادیق برویم و اصل و ریشه را درست نكنیم، با حل هر مصداق، مصداقی جدید جایگزین می شود. مثلا ممكن است با یك فشار یا یك برنامه كوتاه مدت مسئله پوشش حل شود، اما به جای آن اندیشه و نگاه غربی در سبك زندگی رسوخ می كند. بنابراین اگر قرار است آسیب های اجتماعی حل شود باید با یك نگاه ریشه ای از هویت شروع كنیم.»
دكتر كرمی خاطر نشان می كند: «بازیابی هویت نوجوان و شناسایی هویت ملی و دینی و تربیت هویت انقلابی نیز باید در دستور كار تمام مسئولان و مربیان آموزشی و تربیتی قرار گیرد تا به تبع آن آسیب هایی كه از ناحیه بحران هویت برخاسته، به مرور زمان جبران و رفع شود.»
صدیقه توانا
منبع: کیهان
+ نوشته شده در چهارشنبه ۲۳ شهریور ۱۳۹۰ ساعت 11:9 توسط globalforce
|